تکوین و پیدایش شهر بیستون (بخش چهارم)

بیستون در دوران معاصر

 ۱- بیستون قبل از سال 1357

   همانطورکه در خاطرات ناصرالدین  شاه درباره بیستون اشاره شد مشخص می شود دهکده بیستون در سال 1287ه.ق وجود داشته است. اما محل آن در پای کوه بیستون نبوده و کمی پایین تر از محل دهکده بیستون واقع بوده به گفته دکتر رهبر تصاویری که از 1860م در این منطقه موجود است، اثری از روستا دیده نمی‌شود. بنا به اظهارات بزرگان محل، بیستون در محلی به نام ((جاربوستان )) قرار داشته است که به علت طغیان رودخانه سال‌ها بعد و در اواخر دوره قاجار روی خرابه‌های کاروانسرای ایلخانی وکاخ ساسانی مسکونی می‌شوند و دهکده بیستون شکل می گیرد و تا سال    1354.ش پا برجا بوده است. روستای قدیم بیستون به مساحت 5/5 هکتار بوده و تقریباً حدود ۱۰۰  خانه مسکونی را شامل می شده است که در این ۱۰۰ خانه حدود ۱۵۰ خانوار زندگی می‌کردند. خانه ها به صورت گلی و تیر چوب  بوده اند و تعدادی از آنها در دو طبقه ساخته شده  بودند و شغل اکثر مردم دامپروری و کشاورزی بوده است. دهکده بیستون دارای یک خیابان یا بازار اصلی بود که این  بازار از کاروانسرا شروع می‌شد و تا سراب یا برکه بیستون پایان می‌یافت. دارای حدوداً ۲۵ مغازه بود که این ۲۵ مغازه شامل قصابی، خشکبار، میوه فروشی و نانوایی بود. از اهالی دهکده بیستون علاوه بر کشاورزی حدود 30 خانوار به شغل دامپروری اشتغال داشته و درفصل بهار به ییلاق (کوههای  بیستون و نجوبران) کوچ می کردند و تا اواخر تابستان در آنجا زندگی می کردند. دردوره پهلوی بنا به دستور همسر شاه سابق ایران (که به دیدن آثار بیستون آمده بود) دستور می دهد به منظور حفظ و نگهداری ازآثار به جای مانده، دهکده بیستون که بر روی بنای ساسانی قراگرفته بود تخریب واهالی آن به بیستون فعلی و شهرک بیستون انتقال داد شوند.در سال ۱۳۴۹ خورشیدی دولت شروع به ساخت شهرکی در کنار بیستون کرد و برای تخلیه روستا به آنجا در سال ۱۳۵۴ه.ش حکم تخلیه به اهالی اعلام شد در همین حال شهرکی نیز برای کارکنان هلال احمر در چال یاورآباد ساختند. پس از انقلاب ۵۷، مردم آغاز به ساخت‌ و ساز کردند. بر سر دو راهی صحنه و میان‌ راهان و در محلی به نام پل آجری نیز مغازه‌داری گسترش  یافت و به مرور زمان تبدیل به شهر بیستون شد که نام محلی آن سرپل بیستون است. امروزه بیشتر جمعیت این شهر را مهاجران روستاهای پیرامونی تشکیل می‌دهند. شهرک بیستون و شهرک الزهرا از شهرک های این شهر هستند. 

      با توجه به عدم وجود اسناد و مدارک مستند در خصوص بافت و وضعیت سیاسی و اداری دهکده بیستون مصاحبه ای را با آقای حاج محمد اکرامی راد (عباسی) عضو و رئیس دوره دوم شورای اسلامی شهر بیستون انجام داده که اهم مطالب آن به شرح ذیل می باشد:

       با شروع جنگ جهانی دوم و ورود نیروهای متفین به ایران جاده اصلی کرمانشاه – تهران و به قولی جاده شاهی که ازابتدای امامزاده شروع می شد و با عبور از کنار سراب بیستون از پشت دهکده بیستون می گذشت این جاده که به صورت شوسه بود ازآن زمان به بعد آسفالت گردید در سال 1337ه.ش شرکت کامساک که یک شرکت فرانسوی بود اقدام به ساخت پل سنگی در قسمت سراب  بیستون نمود [این پل در سالهای اخیر با توجه به مسدود شدن جاده توسط سازمان میراث فرهنگی و جهانگردی و صنایع دستی جهت حفظ آثار باستانی تخریب گردید] دهکده بیستون دارای یک خیابان اصلی و بزرگ  بود که حدود 25 مغازه در آن وجود داشت و این خیابان از اداره غله (سیلو) شروع می شد و در نزدیک تلفنخانه به اتمام می رسید علاوه بر این خیابان، دارای کوچه های فرعی نیز بوده است از جمله کوچه شاه عباسی، کوچه آب برده که معمولاً به علت تنگی کوچه و ورود آبهای سطحی روستا به طرف آن خصوصاً در فصل بهار دچار آب گرفتگی می گردید، و نیزکوچه حمام و نیز بن بست حاج داوودی، بن بست احمد قاضی زاده را  می توان  اشاره  نمود. از جمله ادارات و ساختمانهایی که در دهکده  بیستون وجود داشته است عبارتند از:

1- اداره غله: جهت تحویل گندم کشاورزان  منطقه در جوار دهکده  بیستون ساخته  شد و مجهز به یکدستگاه بوجاری بود که آثار این دستگاه هنوز هم وجود دارد و حدود 2000 تن گندم در آن ذخیره    می گردید.

2- تلفنخانه: این تلفنخانه به صورت مغناطیسی (هندلی) بوده است که دارای سه رشته خط بوده و مردم روستا برای مکالمات تلفنی به آن مراجعه می کردند. و ساختمان آن کلنگی بوده و از تیر و چوب ساخته شده بود.

3- درمانگاه: در جوار دهکده بیستون یک ساختمان درمانگاه وجود داشته که زیر نظر معین پزشک اداره می شده است [البته این ساختمان اکنون توسط سازمان میراث فرهنگی تعمیر و تجدید بنا گردیده است]   

4- حمام: در جنب  درمانگاه یک حمام  سه دوشه که  بعدها به شش دوش ارتقاء یافت وجود داشته و ساختمان آن بتنی و سقف آن تیرآهن بوده است که توسط اداره عمران ساخته شد سپس تحویل انجمن ده گردید و انجمن نیز درآمد حاصل از آن را مجدد صرف تعمیر حمام می نمود.

5- مدرسه ابتدایی: این واحد آموزشی دارای 6 کلاس درس بوده است.

7- مسجد: این مسجد حدوداً در سال1336 ه.ش به صورت آجری ساخته شده بود.

5- بانک: اولین بانک تأسیس شده در بیستون بانک صادرات به سرپرستی آقای روشن بوده است.

6- پاسگاه ژاندارمری

7- اداره پست

8- غسالخانه: دردهکده بیستون درسال 1340ه.ش غسالخانه ای ازآجر و تیر آهن توسط مرحوم حاج حاتم بیگ هاشمی(پدر نگارنده) بنا به امرآیت اله بروجردی ساخته شده که متأسفانه درسال1380 توسط شهرداری بیستون تخریب گردید

    دهکده بیستون حدوداً دارای 100 خانه بوده است و مردم درساختمانهای گلی و تیر چوب زندگی    می کردند که از خشت وگل چینه ساخته شده بودند و دارای درب های تخته ای قدیمی بوده اند تعداد 8 خانوار نیز به علت نداشتن بضاعت مالی درکاروانسرای شاه عباسی زندگی می کردند. مالکین بیستون عبارت بودند از: دکترمحمد اعظم زنگنه،محمدقاضی زاده،احمد قاضی زاده ،پالیزبان وخسروخان رستمی با این حال بیشترین املاک متعلق به دکتر زنگنه و سرگرد قاضی زاده بوده است. از خدمات دکتر محمد اعظم زنگنه می توان به اهدای زمین جهت احداث مدرسه، بهداری، ساختمان پست و تلفن (ساختمان فعلی پایگاه میراث فرهنگی) در دهکده بیستون و زمین پارک بوستان در بیستون فعلی اشاره نمود. هرچند خدمات پزشکی ایشان به مردم استان کرمانشاه وخصوصاً اهالی بیستون بر کسی پوشیده نیست.

      ازنظر سیاسی و اداری دهکده بیستون دارای دهیار بوده و زیر نظر بخشداری صحنه اداره می شده است این دهکده دارای انجمن ده بوده که این انجمن بر اساس قانون از محل 5 درصد درآمد مالک تأمین اعتبار می شد وانجمن آن را خرج امور عمرانی روستا می نمود. دهکده بیستون یک کدخدا به نام آقای عزیز غفاری وضابط هایی به اسامی محمدعلی قاسمی، خداداد صفری، میرزا حسین سعیدی و... داشته است که کدخدا توسط دهیار با نظر مساعد مالک و ضابطین توسط کدخدا انتخاب می شدند. همچنین اولین خانه انصاف در کرمانشاه، در بیستون تشکیل گردیده است که وظیفه آنها رفع اختلاف بین مردم بوده است. از اعضای خانه انصاف می توان به مرحومان: حاج حاتم بیگ هاشمی، حاج علی کرم مرادی،حاج فیض اله رضایی، مشهدی عزیزعلی طهماسبی ، مشهدی اسد کریمی وآقای حاج محمد اکرامی راد(مصاحبه شونده) اشاره نمود.

        در سال 1354ه.ش دهکده بیستون به علت واقع شدن بر روی آثار باستانی تخلیه و تخریب  گردید و تعدادی از خانوار ها به بیستون  فعلی و تعدادی دیگر در شهرک بیستون (که در آن زمان برای معاندین کرد عراقی به رهبر ملا مصطفی بارزانی تعدادی واحد در کرمانشاه، کرج، بیرجند ساخته شد که بعدها بنا به مصلحت سیاسی آنها را در واحدهای ساخته شده اسکان ندادند)و مردم دهکده بیستون به اجبار در این واحد ها مسکون شدند

۲-بیستون بعد از انقلاب اسلامی

         بخش بیستون از شمال به بخش تاریخی دینَوَر، از مشرق به بخش مرکزی شهرستان صحنه، و ازجنوب و مغرب به بخش مرکزی شهرستان هرسین محدود است.بیستون درتقسیمات کشوری قبلی در بخش صحنه و تابع شهرستان کرمانشاه بود  و اکنون از بخشهای  تابع شهرستان هرسین در استان کرمانشاهان است .این بخش ، از دو دهستان تشکیل می شود، چمچمال (با 51 آبادی ) وشیرز(با 13 آبادی ).از این تعداد 39 آبادی جلگه ای، 24 آبادی کوهستانی و بقیه جلگه ای و کوهستانی و جلگه ای و جنگلی است.شهر بیستون ، مرکز این بخش ، با ارتفاع 1320متر از سطح دریا، در حدود 30 کیلومتری شمال شرقی شهر کرمانشاه ، میان کوه بیستون و رود گاماسیاب ، بر سر راه اصلی مرکز به غرب کشور قرار گرفته است و از سال 1357 تا 1368ه.ش به صورت موقت نماینده بخشدار بخش صحنه، امورات روستاههای این منطقه را به عنوان بخشیار انجام داده است و تا پیش از تصویب نامة هیئت وزیران (شمارة 93808/ت907، مورّخ 24/1/1368ش) بیستون آبادی و مرکز دهستان چمچمال بود. اولین دهدار بیستون آقای کیومرث ایمن بوده است اما بدنبال آن طی تصویب نامه شماره9115/ت1563ک مورخه25/7/74 وزرای عضو کمیسیون سیاسی، دفاعی هیأت دولت و به تبع آن در تاریخ 16/11/74 بخشداری بیستون افتتاح گردید.و در تیر ماه سال 1375 شهر رسماً به تبع بخش اعلام می شود. و آقای بهزاد تیموری به عنوان اولین بخشدار بیستون معرفی می گردد.

         گسترش سریع شهر کرمانشاه از سمت شمال و شمال شرقی در سالهای اخیر، احداث فرودگاه جدید کرمانشاه ، تأسیس چند کارخانة صنعتی و شهرکهای جدید میان آن شهر و بیستون ، تقریباً دو  شهر را به هم متصل کرده است. استعداد صنعتی ـ تولیدی و کشاورزی منطقة بیستون ، شهر بیستون را بیش از پیش به سمت تراکم فعالیتها و جمعیت سوق می دهد.

منبع: هاشمی بیستونی، محمودرضا، بررسی نقش عوامل ژئومورفولوژی در عدم رشد فیزیکی شهر بیستون، پایان نامه کارشناسی ارشد، تابستان ۱۳۸۹، دانشگاه آزاد واحد ملایر