ارتفاع کوه بیستون بر اساس نقشه Dem  1/50000 ایران 3050 متر از سطح دریا می باشد این کوه از روزگاران باستان شناخته بوده است و یونانیان آنرا ((بگیستانن اروس)) می خواندند.این کوه در ادوار مختلف به صورتهای ((بغستان))، ((بهیستون))، ((بهستون))، ((بهستان)) و ((بیستون)) در متنهای تاریخی آمده است. و امروز به بیستون مشهور است. این کوه در حقیقت در گوشه جنوب شرقی توده ی پرآو قرار دارد و از دو سمت شمال و غرب کاملاً به آن چسبیده است. آنچه به کوه بیستون هویت بخشیده و باعث شهرت آن شده است، دیواره بلند جنوبی آن است که تضاد توپوگرافی بسیار بارزی با دشت مجاورش پیدا کرده است. این دیواره بیش از 1300 متر ارتفاع دارد و جزء در موارد محدود حالت قائم یافته است. (ارتفاع مطلق کوه بیستون 2275 متر و سطح دشت کنار آن 1350متر است). عرض این دیواره نیز (در امتداد افق) نزدیک به 1400 متراست. بیستون از سوی شمال بوسیله گردنه ی نسبتاً بلند (ارتفاع نسبی700 متر) با کوه نجوبران با دیگر کوههای مجموعه پرآو ارتباط دارد (شکل3-5) کوه نجوبران با ارتفاع 2850 متر تقریباً قرینه کوه بیستون است.هر دو کوه از سمت مشرق مشرف به رودخانه دینور آب می باشند که در میان یک دشت مسطح جریان دارد، از این رو از سمت مشرق و از فاصله دور، بیستون با نجوبران به مانند دیواره ای دوقلو خودنمایی می کنند.

دراین مبحث کوه بیستون  ازنظر چینه شناسی وزمین شناسی مورد بررسی قرارگرفته است.

 چینه شناسی

       در پیرامون کوه بیستون واحدهای سنگی تریاس تا عهد حاضر همراه با بعضی نبودهای رسوبی را می توان  مشاهده کرد. اما ساختار کوه بیستون عمدتاً از واحدهای رسوبی  ژوراسیک و کرتاسه می باشداین واحدها بطور کلی ازآهک محیط کم عمق به شمار می روند. بررسی و مقایسه لیتولوژی وفسیل های همراه در این واحدها بیانگر تشکیل آنها در محیط رسوبی سکوی قاره ای غیر فعال صفحه عربستان می باشد. بنابراین تشکیل این واحدها در ارتباط با پیدایش اقیانوس تتیس در تریاس میانی- پسین و سپس بسته شدن آن در آخر کرتاسه در اثر برخورد صفحه ی عربستان با صفحه کوچک ایران- افغان بوده است. از این رو همراه این واحدها، پوسته اقیانوسی نئوتتیس (اقیانوس زاگرس) بصورت مجموعه افیولیتی را نیز می توان در محل مشاهده کرد.          

        بخش قاعده دیواره بیستون تا ارتفاع 1600 متر از رسوبات ژوراسیک ساخته شده است. این واحد شامل آهک خاکستری روشن تا تیره بادانه بندی ریز تا درشت می باشد. لایه بندی در این واحد به صورت لایه های ضخیم 60 تا 70 سانتی متر است. در بعضی لایه های آن گره هکهای چرتی و فسیل شکم پایان ، جلبک و مرجان دیده می شود. دومین واحد سنگ شناسی بیستون نیز ردیف ضخیمی از سنگهای کرتاسه (نئوکومین تا آلبین) را در برمی گیرد. این سنگها به صورت یک واحد تفکیک نشده در نقشه زمین شناسی ارائه شده و به واحد سنگ شناسی بیستون شهرت دارد. قسمت قاعده ی این واحد همانند رخساره ژوراسیک از آهک خاکستری روشن تا تیره با دانه بندی ریز تا درشت و لایه های ضخیم تشکیل شده است. بر روی این واحد، ردیف ضخیمی ازآهک ریفی (بیشتر جلبکها) مربوط به زمان آلبین به طور هم شیب قرار گرفته است. این سنگها نیز به رنگ خاکستری تا قهوه ای روشن، ریز تا درشت دانه با لایه بندی ضخیم تا توده ای به ضخامت60 تا120سانتی مترمی باشد.دو کفه ای ها شامل رودیست ها،مرجانها، شکم پایان و اوربیتولین ها ازجمله آثار فسیل شناسی آن محسوب می شوند. از رخساره های دیگر محل می توان به رخساره افیولیتی اشاره کرد که در پای بیستون و شمال نوجیبران[نوجیوران] برونزد یافته است. رخساره افیولیتی بیستون بصورت مخلوطی از واحدهای  آذرین، رسوبی و دگرگونی شده یا آمیزه رنگین می باشد که شدیداً تکتونیزه شده است. بنابراین در این مجموعه، سنگهای آلترابازیک (سزپانتیت)، بازیک (دیاباز)، بازالتهای بالشی و سری های رسوبی رادیولاریتی را   می توان مشاهده کرد.زمان شکل گیری آمیزه افیولیتی بیستون را به کرتاسه پایانی (مائس تریشتین)نسبت داده اند.

ساختار زمین شناسی 

        بیستون از مجموعه کوههای زاگرس شکسته است که در توده پرآو و در مرز برخورد با زاگرس چین خورده قرار گرفته است. مراحل شکل گیری و تکوین نهایی کمربند زاگرس چین خورده در ارتباط با تشکیل و سپس بسته شده یک شکاف قاره ای عمیق در این ناحیه بوده است. با گسترش این شکاف، در تریاس میانی _ پسین، یک گودال اقیانوسی طویل در محل پدید می آید و عمل رسوبگذاری درآن بی وقفه تا آخر مزوزوئیک ادامه می یابد. در طول این مدت بیش از 3500 متر رسوب از نوع آهک   توده ای همراه با سیلیس رادیولارها بطور هم شیب درآن ته نشین می گردد. سرانجام با دخالت کوهزایی لارمید در آخر کرتاسه، اقیانوس مزبور بسته می شود و رسوبهای موجود درآن در اثر چین خوردن به نام واحد زاگرس موجودیت می یابد. شکاف مذکور در حال حاضر حد شمال شرقی کمربند زاگرس را تعیین می کند و به گسل قدیمی زاگرس شهرت دارد. شکل ظاهری بیستون به صورت یال باقی مانده از یک طاقدیس باریک است. نتیجتاً بیستون شکل هوگ بک (تیغه) دارد که در آن  شیب لایه ها متوجه شمال شرق می باشد. با این حال شکل تاقدیسی بیستون در پای آن ودررخساره آهک ژوراسیک تا حدودی حفظ شده است. محور این تاقدیس در برش قائم، درست در زیر دیواره بیستون قرار دارد و درست به موازات آن کشیده شده است. این ساختمان را در یک  برش گسلی در نیمه  شرقی دیواره بیستون  می توان مشاهده کرد. نیمه غربی دیواره  بیستون تماماًً از رخساره کرتاسه ساخته شده است. در این نیمه چند توده از رخساره آهک کرتاسه به شکل تپه های کوتاه، زمینه ارتباط دیواره بیستون با دشت مجاور را فراهم کرده اند. این تپه ها بی شکل هستند و به سهولت نمی توان ارتباطی بین آنها و دیواره بیستون پیدا کرد. این ویژگی ها نشان دهنده دگرشکلی شدید در ساختار چین خورده ی بیستون در اثر شکستگی های متعدد می باشد.از طرف دیگر، کوه نجوبران نیز نمایانگر طاقدیس دیگری است که دگر شکلی شدیدی متحمل شده است. این دو کوه اساساً تاقدیسی بوسیله یک ناودیس باریک با هم ارتباط پیدا کرده اند. دو گسل راندگی محور این ناودیس را عمیقاً بریده اند و در اثر عملکرد آنها کوه نجوبران روی کوه بیستون رانده شده است. راندگی نجوبران باعث شده تا بیستون ازسمت شمال شرق تحت فشار مضاعف قرار گیرد و در نتیجه شکستگی های متعددی در طبقات رسوبی آن پدید آیند. در کوه بیستون برخلاف توده اصلی پرآو به دلیل باریکی کوه و شیب تند، دامنه ها و خط الرأس تیز، دولین و اووالا پدید نیامده است. لیکن غار از عناصر مشخص کارست در بیستون می باشد.غارهای مرخرل، دزدان، مرقصاب و مرانار از جمله غارهای بیستون و اطراف آن محسوب می شوند که ابزار و ادوات انسان شکارگر درآنها پیدا شده است. اما مشخص ترین چهره انحلالی در سطح دیواره جنوبی بیستون، سطوح تراشیده شده با شبکه وسیع لاپیه های شیاری و کندویی و شیارهای  بزرگ انحلالی    می باشند. شیارهای انحلالی در اثر گستردگی درزهای تکتونیکی و توسعه آنها در اثر انحلال پدید آمده اند.در این میان شیارهای عمودی برتری خاصی یافته اند. از این رو خط الرأس بیستون مضرس و   دندانه دار شده است.

 منبع: هاشمی بیستونی، محمودرضا، بررسی نقش عوامل ژئومورفولوژی در عدم رشد فیزیکی شهر بیستون، پایان نامه کارشناسی ارشد، دانشگاه آزاد اسلامی واحد ملایر، تابستان ۱۳۸۹